Symbiose van mens en bacterie; evolutionaire winst  

Dr. ir. Ger Rijkers is medisch immunoloog. De afgelopen jaren heeft hij bij de Stichting Folia Orthica een rol vervuld als lid van de Adviesraad en lid van de Symposiumcommissie. Hij weet op de symposia zijn publiek te boeien met een mix van wetenschapschappelijke feiten en humor. Probiotica zijn een steeds terugkerend thema. Ook op het aanstaande symposium zal daar weer aandacht voor zijn.  

Ger, je hebt ons op nieuw onderzoek gewezen. Bij muizen kunnen probiotica verhinderen dat er geheugenschade optreedt door de bacterie Citrobacter rodentium. Maar was dat niet al bekend?

"Ja, dat wil zeggen; er waren aanwijzingen en vermoedens. Maar je kunt niet bouwen op vermoedens alleen. Dit onderzoek in muizen laat heel mooi zien dat een muis, na zo'n bacteriële infectie, en wanneer hij onder stress wordt gezet, geheugenstoornissen krijgt. Het toedienen van probiotica kan deze geheugenstoornis voorkomen. Een interessante bevinding was ook dat zogenaamde kiemvrije muizen – die dus helemaal geen darmbacteriën hebben – altijd geheugenstoornissen hebben; dus ook zonder stress. Deze studie in Gut, het beste wetenschappelijke tijdschrift voor gastro-enterologen, werd vergezeld van een redactioneel commentaar. Daarin werd gesteld dat het nu eindelijk eens tijd wordt dat de gastro-enteroloog verder kijkt dan alleen de darm; dus ook naar de relaties tussen de darm en hersenen en gedrag bijvoorbeeld."

Dat is op een eerder symposium al eens aan de orde geweest. Willen jullie daar op het komende symposium op door gaan?

"Daar is inderdaad alle reden voor. We zijn bijvoorbeeld al verzekerd van een interessante bijdrage van prof. Huub Savelkoul, die een relatie vermoedt tussen afwijkende darmflora en autisme. Er moet nog wel causaal onderzoek bij de mens gebeuren. Maar de connecties tussen voeding, darmflora en de ontwikkeling van een wezen gaan misschien veel verder dan we durven vermoeden."

Verwijs je nu naar die houtworm die gist gebruikt om zijn voedsel te verteren?

"Precies! Er is momenteel veel aandacht voor een boek dat al 87 jaar geleden is gepubliceerd. De Russische wetenschapper Boris Mikhaylovich Kozo-Polyanski maakte aannemelijk dat kleine organismen symbiotisch functioneren, zeker ook in het menselijk lichaam. Zelf vind ik die houtworm  wel een mooi en spannend voorbeeld van symbiogenese. Een houtworm kan vreemd genoeg geen cellulose verteren en dus geen gebruik maken van de voedingsstoffen in hout. Hij gebruikt daarom gisten in zijn darm en die zitten in een apart zakje, het mycetoom. Vrouwtjes houtwormen hebben een kanaaltje van de darm naar de vagina waardoor gistcellen kunnen worden getransporteerd. Als ze eitjes legt, scheidt ze die gistcellen over de eitjes uit. De larven die uit de eitjes komen, nemen die gistcellen op en creëren daarmee hun eigen verteringssysteem."

Waarom wordt een immunoloog daar opgewonden van?

"Omdat het sterk lijkt op wat er gebeurt bij de mens als een vrouw een kind baart; het kind krijgt bacteriën uit de vagina en de darm van zijn moeder binnen. Daarmee is de basis gelegd voor een gezonde eigen darmmicrobiotica. Moeder geeft niet alleen haar genen aan haar kind, maar ook haar bacteriën.  Bij een keizersnede verloopt de kolonisatie van de darm met bacteriën heel anders. Dan zijn het vooral bacteriën van de huid van de moeder die als eerste de babydarm – en babyhuid – gaan bevolken. Onder die huidbacteriën bevindt zich ook Staphylococcus aureus. Wanneer dat de MRSA-variant is, kan dat tot moeilijk te bestrijden infecties leiden. Baby's die via een keizersnede worden geboren, zouden er baat bij hebben als het bacterieel evenwicht in de darm sneller tot stand kwam. Probiotica kunnen daartoe bijdragen."

Symbiose als geheim van een gezonde start in het leven?

"Laat ik het zo zeggen: de intieme relatie tussen de mens en zijn darmbacteriën blijkt al vanaf de geboorte van groot belang te zijn voor de gezondheid."